صادر مىشوند گاه هم بدون مشاركت مادهء قابله حاصل و صادر مىشوند مانند وجود افلاك و اجرام ابداعى ديگر كه به موجب تصورات ( علوم فعلى ) صادر شده‌اند و از اين قبيل است ، صور خياليه كه كار نفس‌اند وى عالم خيال را يك عالم مستقل خلاق مىداند . « 1 » 11 - اجناس عوالم و نشآت با وجود كثرت بىحساب همه منحصر در سه عالم‌اند ، هر چند دار وجود يكى است . و موجودات مرتبط با هم‌اند و آن سه عالم عبارت‌اند از عالم صور طبيعى كاين و فاسد و عالم صور ادراكيه حسيّه كه عالم وسط مجرد و ماده است و عالم صور عقليهء مثل الهيه ، وى گويد : انسان جامع هر سه عالم است با بقاى هويت و تشخص خود . از ابتداى طفوليت داراى وجود طبيعى است در اين مرحله سير مىكند مصفّا مىشود و وجود نفسانى براى او پديد آيد در آن مرحله سير مىكند و تزكيهء نفس مىكند تا وجود عقلى براى او پديدار شود كه انسان سوم است . با توجه به اصول ياد شده حشر انسان در قيامت با همين تشخص است كه با بدن مناسب با يوم المعاد محشور مىشود . ملا صدرا كليه اقوال و نظرات را در باب معاد و تناسخ و غيره ذكر و رد و نقض كرده است . ملا صدرا دربارهء آن امر باقى از بدن انسان بعد از مفارقت نفس از بدن ، « 2 » كه در حديث نبوى بدان اشاره شده است بحث مفصل كرده است . در حديث نبوى آمده است كه آن چه از كالبد باقى مىماند بعد از مفارقت نفس از آن « عجب الذنب » است و اين همان است كه در روز رستاخيز محشور مىشود اين روايت را بسيارى از علما مانند غزالى و متكلمان مورد بحث و بررسى قرار داده‌اند و آن عجب الذنب را همان اجزاى اصليه دانسته‌اند و در تفسير اجزاى اصليه نيز اختلاف دارند . ملا صدرا همه اقوال را نقل كرده است دربارهء مادهء آخرت و هيولى و صورت‌هاى باقى در روز حشر و اين‌كه آيا انسان‌ها با همين ماده دنياوى و صورت دنياوى محشور مىشوند و يا ماده و صورت اخروى در فرق بين ماده و صورت دنيوى و اخروى بحث مستوفى كرده است . دربارهء اصطلاح بعث و حشر و تعريف و تحديد هر يك بحث كرده است و گويد در داخل بدن هر انسان و مكمن جوف او حيوانى است صورى با تمام اعضا و اشكال و قوى و حواس خود كه موجود است و قائم بالفعل است كه با مرگ اين بدن نخواهد مرد و اين همان چيزى است كه در روز قيامت محشور مىشود و پاداش و كيفر مناسب عايدش مىشود . « 3 » و حيات آن حيات ذاتى است و آن حيوانى است متوسط بين حيوان عقلى و حيوان حسى در روز قيامت در هيأت ملكات و اخلاقى محشور مىشود كه در دنيا كسب كرده است . در اين جا گويد معنى ثنا سخنى كه افلاطون و سقراط و فيثاغورس و ساير اساطين حكمت گويند همين است . مجددا عوالم سه گانه و نشآت آن را به تفصيل شرح داده است . « 4 » در شواهد الربوبيه آمده است : از جمله اوهام و عقايد عاميانه در مورد

--> ( 1 ) اسفار ، ج 2 ، سفر 4 ، صص 189 - 193 . ( 2 ) همان ، صص 219 - 222 . ( 3 ) همان ، ص 228 . ( 4 ) همان ، صص 221 - 229 .